Sytuacja gospodarcza Polski po zniszczeniach, jakie spowodowała II wojna światowa, nie tylko uzasadniała, lecz wręcz wymusiła powstanie organizacji, która uzupełniałaby system oświaty szkolnej o kursową ofertę kształcenia osób dorosłych. Do odbudowy kraju i gospodarki pilnie potrzebni byli fachowcy, rzemieślnicy i robotnicy.
Szybko reaktywowano działalność powstałych przed wojną Instytutów Rzemieślniczo-Przemysłowych. Był to sposób na niezwłoczne rozpoczęcie kształcenia zawodowego osób dorosłych na szeroką skalę. Już w 1945 r. na terenie całego kraju zaczęły powstawać takie Instytuty. Instytut przy Izbie Rzemieślniczej w Kielcach powołano 8 września 1945 r.
To początki działalności ZDZ w Kielcach, ale za datę powstania przyjmuje się 1 listopada 1947 r., bo wtedy Instytut wyodrębnił działalność finansową z Izby Rzemieślniczej. Zmieniona została też nazwa na Naukowy Instytut Rzemieślniczy w Kielcach. 20 listopada 1947 r. statut został zatwierdzony w Urzędzie Wojewódzkim. Instytut uzyskał osobowość prawną i rozpoczął samodzielną działalność. W 1948 r. zmieniono nazwę na Zakład Doskonalenia Rzemiosła w Kielcach.
Działalność oświatową Zakład rozpoczął od kształcenia kadr na potrzeby rzemiosła, budownictwa, drobnej wytwórczości, spółdzielczości i usług. Z każdym rokiem zakres kształcenia kursowego poszerzał się o nowe zawody, stosownie do potrzeb rozwijającej się gospodarki. Rozwój procesów gospodarczych, zwłaszcza w budownictwie, infrastrukturze, usługach, czy gastronomii, a w późniejszym okresie także w motoryzacji, spowodował, że kursowa forma zdobywania kwalifikacji stała się stosunkowo szybką ścieżką zdobywania zawodu lub dokształcania i umożliwiała szybki dopływ kadr do gospodarki.
Kształcenie zawodowe realizowane było pod szyldem Zakładu Doskonalenia Rzemiosła do 1962 r. Rodzaj i zakres działalności zaczął mocno wykraczać poza potrzeby środowiska rzemieślniczego i uwzględniać potrzeby całej gospodarki. Dlatego podjęto decyzję o zmianie nazwy na Zakład Doskonalenia Zawodowego, pod którą istnieje do dnia dzisiejszego.
Dynamikę rozwoju kształcenia osób dorosłych w formach kursowych warto zilustrować kilkoma liczbami. W latach 1945-1960 Zakład przeszkolił w formie kursowej blisko 43 000 osób; w latach 1961-1970 - ponad 160 tysięcy osób, ale w latach 1971-1989 - ponad 500 tysięcy osób. Niestety od tego roku, na skutek przemian ustrojowych, nastąpiło zahamowanie rozwoju kształcenia kursowego. W latach 1990 – 2000 przeszkolono tylko ponad 140 tys. osób.
Okres transformacji gospodarczej charakteryzowały duże zmiany w sferze produkcji i usług. Prowadzone przez ZDZ warsztaty szkoleniowo-produkcyjne - w Garbatce, Radomiu, Kielcach, Chmielniku - nie wytrzymały próby działalności w warunkach wolnego rynku. Ostatni warsztat zlikwidowano w 1996 r. Ale warto wspomnieć, że ZDZ prowadził je przez 46 lat. Najważniejszymi produktami były wiertarki, wciągarki, nożyce gilotynowe, tokarki rewolwerowe, siłowniki, przekładnie, silniki i skrzynie sterownicze do wiertarek, meble, wyroby futrzarskie, lustra. Niektóre z nich były towarami eksportowymi.
W latach 90 – tych ZDZ poszukiwał nowych form działalności gospodarczej np. uruchomiono produkcję pieczywa francuskiego, ale tak naprawdę to rozwój sfery edukacyjnej oraz nowe formy finansowania kursów i nowi odbiorcy usług edukacyjnych pozwoliły na utrzymanie i rozwój Zakładu. Wielokierunkowość działalności ustrzegła Zakład przed negatywnymi skutkami likwidacji nierentownej działalności produkcyjnej.
Kluczową rolę odegrało pozyskiwanie - od 2001 roku - zewnętrznych źródeł finansowania kształcenia kursowego. W latach 2002-2004 przeszkolono ponad 2000 osób na wielomodułowych usługach szkoleniowych w ramach Programu Aktywizacji Obszarów Wiejskich współfinansowanego przez Bank Światowy. Ważnym wydarzeniem, które miało znaczący wpływ na działalność Zakładu było dokonanie w 1999 r. przez Unię Europejską rozdziału funduszy pomocowych dla państw kandydujących do integracji z UE. W ramach tych funduszy – w latach 2004-2006 - ZDZ realizował projekty „Phare 2001 Rozwój Zasobów Ludzkich – województwo świętokrzyskie” i „Phare 2002”. Dzięki szkoleniom 1820 osób bezpłatnie zdobyło lub podniosło kwalifikacje.
Tamte lata były okresem kiedy ZDZ nawiązywał współpracę międzynarodową ucząc się realizacji przedsięwzięć edukacyjnych wg standardów unijnych. Czerpiąc z doświadczeń partnerów unijnych wprowadzono zmiany w podejściu do kwalifikacji. Wobec niestabilności struktur gospodarczych zaczęto łączyć wiele kwalifikacji w jeden zawód, np. magazynier z obsługą wózka jezdniowego, a później również z obsługą komputera czy zawód pracownik administracyjno – biurowy, który łączono z modułami dot. kadr, księgowości czy handlu. Takie podejście do kwalifikacji zapewniało większą mobilność i elastyczność w poszukiwaniu pracy. Można pokusić się o stwierdzenie, że w tamtym czasie ZDZ kształcił wielozawodowo, aby zwiększyć szanse uczestników szkoleń na rynku pracy.
W kolejnych latach ZDZ zdobył znaczące doświadczenie w pozyskiwaniu środków finansowych na kształcenie ustawiczne z unijnego Europejskiego Funduszu Społecznego. W latach 2005 – 2008 zrealizował 20 projektów w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Rozwój Zasobów Ludzkich i Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego, w ramach których wyższe lub nowe kwalifikacje – w sposób dla siebie bezpłatny - uzyskało 11 tysięcy mieszkańców woj. świętokrzyskiego i podregionu radomskiego w woj. mazowieckim.
W kolejnych latach (2008 – 2013) zrealizowano 50 samodzielnie przygotowanych projektów w Programie Operacyjnym Kapitał Ludzki, w którym z wielomodułowych działań edukacyjnych skorzystało ok. 18 tysięcy osób. Teraz – w trzecim okresie programowania Europejskiego Funduszu Społecznego – realizowane są projekty w ramach komponentów regionalnych i centralnych. Na terenie działania, czyli w woj. świętokrzyskim, w podregionie radomskim woj. mazowieckiego i w powiecie miechowskim funkcjonuje ponad 400 poważniejszych firm szkoleniowych. Mimo tej bardzo dużej konkurencji w ciągu ostatnich 10 lat ZDZ organizuje średnio 1800 kursów rocznie i kształci na nich średnio 20 tysięcy osób rocznie.
Oferta szkoleniowa ZDZ zmienia się. O ile bezrobotnym nadal proponuje się kształcenie wielozawodowe, to osobom z wolnego naboru i skierowanym przez pracodawców - kursy umożliwiające uzyskanie specjalistycznych kwalifikacji. Konkurencja na rynku pracy sprawia, że o zatrudnieniu nierzadko decyduje znajomość kwalifikacji niszowej lub specjalistycznej, np. spawanie łukowe elektrodą wolframową. W stałej ofercie są kursy z zakresu obsługi maszyn i urządzeń, kursy techniczne przygotowujące do uzyskania uprawnień zawodowych, kursy informatyczne, biurowe, budowlane, ekonomiczne, gastronomiczne i bardzo wiele innych. W banku programów ZDZ ma ponad 500 programów nauczania, nie licząc programów do jednokrotnego użytku, których przygotowuje się ok. 400 rocznie stosownie do potrzeb firm zlecających kształcenie. W latach 1947 - 2016 r. ZDZ na kursach przeszkolił 1.117.654 osób.
W historii Zakładu jest jeszcze inna ważna data. W 1959 r. Związek Zakładów Doskonalenia Rzemiosła, jako pierwsze niepaństwowe stowarzyszenie oświatowe otrzymał od ówczesnego Ministra Oświaty zgodę na prowadzenie szkół zawodowych, które, współpracując z warsztatami szkoleniowo-produkcyjnymi prowadzonymi przez Zakłady Doskonalenia Rzemiosła, rozpoczęły kształcenie młodzieży w systemie dualnym. Dla szkół zawodowych prowadzonych poza resortem oświaty nie mniej ważny był rok 1965, kiedy to Minister Oświaty wydał rozporządzenie stanowiące, że jeżeli szkoły niepaństwowe będą funkcjonowały na zasadach organizacyjnych i programowych analogicznych do obowiązujących w placówkach publicznych, będą mogły uzyskać uprawnienia szkół państwowych.
W ten oto sposób ukształtował się główny profil działalności ZDZ: kształcenie szkolne, kursowe i praktyczna nauka zawodu. 15 października 1959 r. Kuratorium Okręgu Szkolnego w Kielcach wydało zezwolenie na otwarcie Zasadniczej Szkoły Zawodowej dla Pracujących Zakładu Doskonalenia Rzemiosła z siedzibą w Kielcach i z klasami w warsztatach w Kielcach, Radomiu, Chmielniku i Przedborzu. W szkole realizowano program nauczania obowiązujący w szkołach kuratoryjnych. Nauka poszczególnych klas została zorganizowana w Warsztatach Metalowych w Kielcach i Chmielniku oraz w Warsztacie Drzewnym w Radomiu.
Utworzone szkoły w znacznym stopniu wypełniły lukę w państwowym szkolnictwie zawodowym, ułatwiając młodzieży zdobycie zawodu. A była to młodzież pochodząca przede wszystkim z terenów wiejskich, posiadającą duże braki w nauce, mimo ukończenia 7 klas szkoły podstawowej. Znaczny odsetek tej młodzieży nie miał należytej opieki rodzicielskiej. Szkoły publiczne funkcjonowały w ZDZ do 1995 r. Przez 36 lat ukończyło je ponad 4600 absolwentów. Byli to kuśnierze, szklarze, stolarze, tokarze, ślusarze, ślusarze-mechanicy, ślusarze-spawacze, murarze, dziewiarze, elektromechanicy i monterzy wewnętrznych instalacji budowlanych Obecny kształt i zakres działalności szkolnej datuje się od 7 listopada 1991 r.tj. od uchwalenia ustawy o systemie oświaty, która umożliwiła prowadzenie szkół wszystkich typów przez podmioty pozarządowe. Od tego czasu Zakład prowadzi szkoły przewidziane ustawą o systemie oświaty. Posiadają status szkół niepublicznych o uprawnieniach szkół publicznych.
We wrześniu 1992 r. w Kielcach i Radomiu utworzono niepubliczne szkoły zawodowe w zawodach fryzjer, krawiec i kucharz. Mówiąc o dorobku edukacyjnym ZDZ nie sposób pominąć tej właśnie daty. Upłynęło od niej 25 lat.
Chociaż w strukturze oświaty realizowanej przez ZDZ dominowało kształcenie zawodowe realizowane w zasadniczych szkołach zawodowych, technikach i szkołach policealnych, to warto również podkreślić fakt, że Zakład jest także organem prowadzącym gimnazja i licea ogólnokształcące, a od 2017 roku – również branżowe szkoły zawodowe i szkołę podstawową. Od czterech lat ZDZ ma też szkoły muzyczne i przedszkole. W 1992 r. naukę rozpoczęło 958 uczniów. W następnym roku uczyło się prawie 2000 osób. Najwięcej uczniów i słuchaczy – ponad 7000 – miały szkoły ZDZ w latach 1998 – 2001 i 2009. Na przestrzeni 25 lat w szkołach uczyło się średnio 5500 uczniów i słuchaczy rocznie. Szkoły niepubliczne ZDZ mają ok. 40 tysięcy absolwentów.
Uwarunkowania demograficzne, ofensywna działalność szkół publicznych i niepublicznych przyczyniła się do zmniejszenia się liczby osób w szkołach. Jest ich obecnie ok. 4000. W Zakładzie w sposób szczególny dba się o poziom kształcenia i przygotowania uczniów do pracy zawodowej. Od 2004 r. realizowane są staże zawodowe u zagranicznych pracodawców - początkowo w ramach programu Leonardo da Vinci, a teraz w ramach programu Erasmus+ i POWER. Dzięki temu 2090 uczniów poznawało arkana różnych zawodów u pracodawców w Austrii, Bułgarii, Czechach, Francji, Hiszpanii, Irlandii, Niemczech, Wielkiej Brytanii oraz na Węgrzech i we Włoszech.
Od 2009 r. zrealizowano 13 projektów edukacyjnych dofinansowanych ze środków unijnych. Dzięki temu prawie 1200 uczniów skorzystało z doradztwa zawodowego w zakresie wyboru ścieżki rozwoju zawodowego, ze wsparcia edukacyjnego rozwijającego kompetencje kluczowe. Duża część uczniów ukończyła kursy i uzyskała dodatkowe kwalifikacje zawodowe oraz odbyła staże u pracodawców. Od 2009 r. ZDZ prowadzi w szkołach innowacje pedagogiczne, które poszerzają kształcenie o nowe treści. Najbardziej popularna jest innowacja „mundurowa”, w której realizowane są zagadnienia dotyczące z systemu obronnego kraju, bezpieczeństwa wewnętrznego, ratownictwa i pomocy przedmedycznej, strzelectwa, ochrony przeciwpożarowej, zagrożeń bezpieczeństwa osobistego i in. Dziś te innowacje prowadzone są w 14 szkołach ZDZ i obejmują 1100 uczniów. Od wielu lat uczniowie mają dodatkowe lekcje języka obcego, finansowane ze środków Zakładu. To tylko cztery przykładowe formy działań na rzecz podniesienia jakości edukacji w szkołach ZDZ, ale jest ich zdecydowanie więcej. Kierownictwa wszystkich szkół ZDZ w sposób szczególny dbają o każdego ucznia i słuchacza.
W 70-letniej historii ZDZ, jak w soczewce widać, że jego działalność wyznaczały uwarunkowania i potrzeby kadrowe gospodarki. Nie bez znaczenia były również zainteresowania zawodowe społeczeństwa, które jednak podlegały zmianom i modyfikacjom wyznaczanym przez kierunki rozwoju gospodarki, produkcji i usług. Sukcesy edukacyjne w ZDZ zawsze były mierzone zatrudnialnością absolwentów kursów i szkół, bo oferta edukacyjna placówek wynikała z potrzeb gospodarczych regionu.
Na przestrzeni tych 70 lat ZDZ wypracował metodyczne podejście do oferowanych usług oświatowych, które miało na celu zapewnienie ich wysokiej jakości, będącej zawsze wizytówką ZDZ. Działania zapewniające jakość oferowanych usług oświatowych są nadal przedmiotem troski Zakładu. Obejmują one:
- ścisłe powiązanie oferty edukacyjnej z potrzebami gospodarki, szczególnie lokalnej
- poszanowanie zainteresowań zawodowych kandydatów na szkolenie
- zapewnienie informacji zawodowej i doradztwa zawodowego
- powiązanie teorii zawodowej z praktyką
- posiadanie sieci powiatowych, lokalnych i specjalistycznych placówek kształcenia
- posiadanie własnej – stale poszerzanej, modernizowanej i unowocześnianej - bazy dydaktycznej
- zapewnienie właściwego wyposażenia dydaktycznego pracowni przedmiotowych
- realizowanie procesu kształcenia przez kadrę dydaktyczną posiadającą doświadczenie zawodowe w branży, z zakresu której prowadzone jest szkolenie
- zapewnienie kończenia większości kursów egzaminem zewnętrznym potwierdzającym nabyte kompetencje
- akredytacje zewnętrzne potwierdzające spełnianie warunków technicznych do realizacji kursów.
Początkowo te wyznaczniki jakości miały wewnętrzny charakter. Z czasem, zwłaszcza po integracji Polski z Unią Europejską, wpisały się w system jakości usług oświatowych potwierdzanych przez zewnętrzne jednostki certyfikujące i akredytujące, jak np. przez:
- Polskie Centrum Badań i Certyfikacji – w zakresie Systemu Zarządzania Jakością wg norm ISO, który wdrożyliśmy w 2004r.,
- Kuratoria Oświaty – w zakresie akredytacji kursów
- Urząd Dozoru Technicznego – w zakresie kształcenia operatorów urządzeń transportu bliskiego
- Instytut Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skalnego – w zakresie kształcenia operatorów maszyn budowlanych i drogowych
- Instytut Spawalnictwa – dla kursów spawalniczych,
- Urząd Regulacji Energetyki – w zakresie potwierdzania kwalifikacji osób zajmujących się dozorem, eksploatacją urządzeń i instalacji elektrycznych, cieplnych i gazowych.
W ZDZ za szczególnie ważne potwierdzenie jakości usług edukacyjnych uznaje się godło promocyjne „Teraz Polska” przyznane w 2010 roku. Godło jest przyznawane w konkursie wyłaniającym najlepsze produkty i usługi, które dzięki swoim walorom jakościowym, technologicznym i użytkowym wyróżniają się na rynku oraz mogą być wzorem dla innych. Nagroda ta była przyznawana Zakładowi przez wszystkie kolejne lata, z 2017 rokiem włącznie.
Jednym z ważniejszych przejawów troski ZDZ o jakość edukacji jest posiadanie bazy dydaktycznej. Zakład ma 18 własnych obiektów: w Busku – Zdroju, Chmielniku, Jędrzejowie, Kazimierzy Wielkiej, Kielcach, Końskich, Miechowie, Nowym Mieście, Ostrowcu Św., Skarżysku – Kamiennej, Starachowicach i Włoszczowie. Baza stale jest poszerzana, modernizowana, wyposażana i unowocześniana. W 2017 r. roku oddano do użytku nowy budynek w Końskich. Przy okazji zmodernizowano starą siedzibę.
To główne informacje o ZDZ w Kielcach. Warto zaznaczyć, że cała 70-letnia działalność opierała się na poszanowaniu i realizowaniu w praktyce idei dostępności i szerokości oferty edukacyjnej; jej powiązania z potrzebami gospodarki oraz jakości realizowanych procesów kształcenia.
